Tarixi
Qəbələ rayonu indiki rayon mərkəzindən 20 km cənub-qərbdə yerləşən IX əsrdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş Qədim Qəbələ şəhərinin adını daşıyır. Qədim Qəbələ dünyanın Babil, Troya, Pompey kimi qədim və məşhur şəhərlərilə müqayisə ediləcək dərəcədə mühüm, siyasi-iqtisadi və ticarət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Qədim şəhərin qala və giriş darvazalarının, bəzi binaların qalıqları indi də qalmaqdadır. Antik dövrə aid böyük binaların qalıqları, qala divarları və maddi mədəniyyət abidələri Qəbələnin çox möhtəşəm bir şəhər olduğunu sübut edir. Qədim Qəbələ eramızdan əvvəl IV əsrin sonu III əsrin əvvəllərində şəhər kimi meydana gələrək eramızın XVIII əsrinin ortalarına qədər yaşamışdır. Bu müddət ərzində şəhərin həyatında böyük dəyişikliklər baş vermişdir. Müxtəlif tarixi hadisələrlə əlaqədar şəhər bir neçə dəfə dağıntılara məruz qalmışdır. Eramızdan əvvəl 60-cı illərdə Roma qoşunları Albaniyaya hücum etsələr də, Qəbələni işğal edə bilməmişlər. Sasanilər dövründə Qəbələ çox böyük ticarət və sənətkarlıq mərkəzi olmuşdur. Xilafət dövründə də Qəbələ ticarət və sənətkarlıq mərkəzi kimi əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. XIII əsrdə Monqolların hücumu zamanı Qəbələ tənəzzülə uğrasa da, sonralar yenidən dirçəlmişdir. XVIII əsrin ortalarında Qəbələ öz əvvəlki əzəmət və əhəmiyyətini itirmiş, əhali tədricən buradan köçmüşdür. XVIII əsrin ortalarında Qəbələ ərazisində kiçik feodal dövləti olan Qutqaşın sultanlığı yaradılmışdır. Qutqaşın sonralar mahal kimi Şəki xanlığının tərkibinə daxil olmuş, Şəki xanları tərəfindən təyin olunan naiblər tərəfindən idarə edilmişdir. Şəki xanlığının süqutundan sonra Qutqaşın mahal kimi Şəki qəzasının tərkibinə daxil olmuşdur. 1930-cu ildə Qutqaşın rayonu yaradılmışdır. 1991-ci ilin martında rayonun adı dəyişdirilərək rayon ərazisində yerləşən qədim Qəbələ şəhərinin adı ilə adlanmışdır.

Turizm
Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Qəbələ rayonu istər təbii şəraitinə, istər coğrafi vəziyyətinə, istərsə də mövcud tarixinə görə nəinki Azərbaycanın, hətta dünyanın sayılıb-seçilən turizm bölgəsinə çevrilmək imkanına malikdir. Bir neçə ildir ki, müstəqil respublikamızda turizmin inkişafı vüsət almağa başlamışdır. Bu inkişaf Qəbələ bölgəsinə də öz töhfəsini verməkdədir. Hal-hazırda Qəbələ rayonu ərazisində bir neçə yerdə turizm-istirahət obyekti fəaliyyət göstərir. Onlar aşağıdakılardır:

"Xanlar" istirahət zonası
Bu obyekt kulinariya (aşpazlıq) xidməti sahəsində xüsusi istedad və qabiliyyətə malik olan Xanlar Kərimovun adı ilə bağlıdır və onun özəl obyektidir. "Xanlar" və Xanlar Kərimovu təkcə respublikamızda deyil, respublikamızdan kənarda da sevənlər çoxdur. Bu obyekt Qəbələ şəhərindən şimalda, dağ yamacında, meşəlikdə yerləşir. Burada ilin bütün fəsillərində istirahət üçün hər cür şərait vardır. Yataq yerlərinin sayı 50-dən çoxdur.

"Ay işığı" pansionatı
Bu pansionat Qəbələ şəhərinin şimalında, meşə ərazisində Dəmiraparan çayının sahilində yerləşir. Burada qonaqların arzusundan asılı olaraq səyahət və ekskursiyalar, piyada və atla dağ gəzintisi və s. macəralar təşkil edilir. Konfrans və banket zalları vardır. Yataq yerlərinin sayı 60-a qədərdir. Ərazisi 10 hektardır.

"Çənlibel" istirahət mərkəzi
Bu obyekt də Qəbələ şəhərinin şimal hissəsində yerləşir. Buranın təbii gözəlliyi digərlərindən tamamilə fərqlənir. Ərazisi tamamilə dağlıqdır. Bir dəfəyə 40 nəfərdən çox adama qulluq etmək imkanı var. Ərazisi 5 hektardandan çoxdur.

"Sahil" istirahət mərkəzi
Bu istirahət mərkəzi də öz gözəlliyinə görə digərlərindən fərqlənir. Bu obyektin xalq arasında "Nohur" adlanan Nohurqışlaq su anbarının sahilində yerləşməsi qonaqlara xüsusi bir zövq verir. Ərazisi 5 ha-dan çoxdur. Yataq yerlərinin sayı 70- dəkdir. "Selbasar" istirahət mərkəzi Vəndam çayının sağ sahilində, Bakı - Qəbələ yolunun sol sahilində yerləşir. 30 yerlikdir, 100 nəfərlik konfrans zalı və digər şəraitləri var.

"Tərkeş" istirahət evi
Qəbələ şəhərinin şimalında, "Ay işığı" ilə "Xanlar" pansionatının aralığında, meşə zolağında yerləşir. 16 yataq yeri vardır.

Qəbələ şəhər stadionu və idman kompleksi
Bu obyekt 1985-ci ildə inşa edilmişdir. Uzun illər istifadə edilsə də, 2003-cü ilədək demək olar ki, təmir edilməmişdir. 2003-cü ildə əsaslı şəkildə bərpa edilmişdir. 2000 nəfərlik tamaşaçı tutumuna (plastik duracaqlardan ibarət) malikdir. Stadionun ölçüsü 68 x 105 m-dir. Asfalt örtüklü qaçış zolağı mövcuddur. Stadionun ərazisində 20 x 105 m ölçüdə üstüörtülü idman kompleksində hal-hazırda yenidənqurma və bərpa işləri davam edir. Bundan əlavə, idman kompleksinin ərazisində üstüörtülü atıcılıq tiri, voleybol və basketbol meydançaları (açıq şəraitdə) vardır. Onlar istifadəyə tam hazır deyildir. İdman kompleksinin əlavə bağ ərazisi də vardır ki, bundan da gələcəkdə digər qurğuların tikintisi üçün istifadə etmək olar.

Qoruqları
Qəbələ rayonunda Qəbələ Dövlət Tarix - Mədəniyyət Qoruğu fəaliyyət göstərir. Qoruq Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 27.03.1978-ci il 101-5 RS #8470; -li qərarına əsasən yaradılmışdır. Qoruq e.ə. IV - b.e. V əsrinədək qədim Qafqaz Albaniyasının ilk paytaxtı olmuş qədim Qəbələ şəhərinin yerləşdiyi ərazini əhatə edir və Qəbələ rayonunun cənub-qərbində, Çuxur Qəbələ kəndi yaxınlığında yerləşir. Qoruq üç əsas hissədən ibarətdir:
1. Çaqqalı
2. Səlbir
3. Qala
Qoruğun ərazisi 480 hektardır.

Yolları
Qəbələ rayonunun ərazisindən keçən III kateqoriyalı Qaraməryəm - İsmayıllı - Şəki avtomobil yolunun uzunluğu 48 km, III kateqoriyalı Ağdaş-Zarağan avtomobil yolunun uzunluğu isə 33 km-dir. Beləliklə, Qəbələ rayonunun ərazisindən keçən avtomobil yolları III kateqoriyalı olmaqla ümumi uzunluğu 81 km-dir.
1. Qaraməryəm - İsmayıllı - Şəki - 47-94 km. III kateqoriya 48 km.
2. Ağdaş - Zarağan -11-43 km. III kateqoriya 33 km.
Cəmi: 81 km.

Memarliq və tarixi
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 02 avqust 2001-ci ildə 132 #8470;-li qərarı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsü"ndə Qəbələdə olan 93 tarix, memarlıq, mədəniyyət, incəsənət abidəsinin adı, yeri və tarixi barədə məlumatlar vardır.

Bunlardan biri - Qədim Qəbələ şəhəri, antik dövr, - dünya əhəmiyyətli, - altmış biri respublika əhəmiyyətli, - otuz biri yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abədələridir.

Qədim Qəbələ şəhəri e.ə. IV əsrdən b.e. V əsrinədək (900 il) Azərbaycanın,- Qafqaz Albaniyasının, - birinci paytaxtı olmuşdur. Qədim Qəbələ haqqında yunan, Roma, ərəb, fars, türk, erməni, gürcü mənbələrində məlumat vardır. Roma müəllifi Böyük Plini ( I əsr) Qəbələni Kabalaka, yunan coğrafiyaşünası Ptolemey ( II əsr) Xabala, ərəb tarixçilərindən Balazuri (IX əsr) Xəzər adlandırmışlar.

1959-cu ildən müntəzəm qazıntı aparan Qəbələ arxeoloji ekspedisiyası şəhərin daha qədim və böyük hissəsini aşkara çıxardı və buranın e.ə. IV - b.e. I əsrlərinə aid olduğunu müəyyənləşdirdi.

Arxeoloji tədqiqatlar zamanı Qəbələ ərazisində böyük tikililərin qalıqları, qala bürcləri, ocaq və təndir qalıqları, müxtəlif dövrlərə aid gil qabları, tunc, gümüş, qızıl, sədəf və sümükdən bəzək əşyaları, şüşə məmulatı, tikinti materialları, kərpic döşəmələr, şəhəri bulaq suyu ilə təchiz etmək üçün istifadə olunmuş tünqlər və s. aşkar edilmişdir.

Qədim Qəbələdən tapılmış arxeoloji materialların dörd minə qədəri Qəbələ rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində mühafizə, tədqiq və nümayiş etdirilir.

Rayonun Həzrə kəndində, meşə içərisindəki sahəsi 3,5 hektara yaxın, orta əsr qəbiristanında tariximiz üçün çox maraqlı olan abidələr qalmaqdadır. Bu abidələr Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə aid türbələrdən və sənduqələrdən ibarətdir. Türbələrin portallarında və sənduqələrin üzərində nəfis işlənmiş kitabələr həkk olunmuşdur. Qəbiristanda dörd türbə vardır:
1. Şeyx Bədrəddin türbəsi (1446-cı il);
2. Şeyx Mənsur türbəsi (XVI əsr);
3. Şeyx Məhəmməd türbəsi (XV əsr);
4. Türbə (XVI əsr).

Qəbiristandakı sənduqələr də diqqəti cəlb edir. Həkkak və xəttatlar ərəb əlifbasının xüsusiyyətlərindən istifadə edərək sənduqə və başdaşlarına vurduqları naxışlarla yanaşı abidələrin bəzəyində haşiyə, qaytan və cürbəcür xalçalar şəklində kitabə motivləri də işlənmişdir.


Müasir Qəbələ şəhərində Azərbaycanın realist nəsrinin banilərindən və ilk azərbaycanlı generallarından olan Hacı İsmayılbəy Qutqaşınlının (1806 -1869) qəbirüstündəki başdaşı, üç yerdə abidəsi, xatirə ev-muzeyi vardır. XVII əsrin sonlarında tikilən səkkizguşəli məsçid Bum kəndindəki Came məsçidi (1882), xristianlığa dair ilk dini ocaqlardan olan Kilsədağ məbədi, IX əsrə dair "Qovur qalası" (Bum), VIII - IX əsrlərə aid edilən hamam binasının qalıqları, Came məsçidi (müasir Qəbələ) tarixinin qədimliliyindən xəbər verir.

Qəbələ Rayon Tarix Diyarşünaslıq Muzeyinin həyətində mühafizə olunan Sarkofaq (daş qəbir - e.ə. IV - III əsrlər), daş qoç fiquru (XV əsr), Sənduqələr (XIII - XIX əsrlər), Sütunaltıları (e.ə. II - I əsrlər) maraq doğurur.

11 dekabr 2004-cü ildə şəhərin mərkəzində Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin əzəmətli heykəlinin açılışı olmuşdur.

Tanınmış adamları
Qəbələ rayonu öz ziyalıları, sərkərdələri və qəhrəmanları ilə məşhurdur. Qəbələ Azərbaycan ədəbiyyatına Molla Gülü Qələmi (Vəsfi), İsmayıl Bəy Qutqaşınlı, Abdulla Qutqaşınlı, İbrahim Bəy Musabəyov kimi şəxsiyyətləri bəxş etmişdir.

Hacı İsmayıl Bəy Qutqaşınlı (1806-1869) - Azərbaycan realist nəsrinin banilərindən və ilk Azərbaycan generallarından biridir. 1835-ci ildə Varşavada hərbi qulluqda ikən fransız dilində şərqdə ilk realist hekayə nümunəsi olan "Rəşid bəy və Səadət xanım" əsərini yazmış və orada çap etdirmişdir. İ.B.Qutqaşınlı Azərbaycan taixinə hərbçi, səyyah, coğrafiyaşünas, maarifçi, kənd təsərrüfatı istehsalatçısı, nasir kimi düşmüşdür.

İbrahim Bəy Musabəyov (1880 - 1942) - Azərbaycan tarixində görkəmli yazıçı və maarifçi kimi tanınmışdır. Azərbaycanın ilk bədii filmi "Neft və milyonlar səltənətində" 1916-cı ildə yazıçının eyni adlı əsəri əsasında çəkilmişdir.

Qəbələdən 20 nəfərdən çox elmələr doktoru, professor, 100 nəfərdən çox elmələr namizədi yetişmişdir. Onlardan:

Üminisə Musabəyova (1902-1974) Azərbaycan EA-nın ilk qadın müxbir üzvlərindən biri, tibb elmləri doktoru, professor, dünya şöhrətli oftolmoloq olmuşdur.

Yusif Musabəyov (1910 - 1970) - kimya elmləri doktoru, professor, 1966-cı ildə Parisdəki Beynəlxalq Elmi-Tarixi və Fəlsəfə Akademiyasının müxbir üzıü seçilib.

Məcid Mərdanov (1913-1982) - texnika elmləri doktoru, professor, Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü olmuşdur.

Xəlil Əlimirzəyev (1918 -1976) - tarix elmləri doktoru, professor, BDU-nin 50 illik tarixini yazmışdır.

Vahid Qəhrəmanov (1900 -1978) - hüquq elmləri doktoru, professor, əməkdar hüquqşünas, əməkdar elm xadimi olmuşdur.

Cahangir Qəhrəmanov (1927-1995) - filologiya elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimi, Respublika Əlyazmalar İnstitutunun direktoru olmuşdur.

Dursun Hüseynov (1915) - tibb elmləri doktoru, professor, əməkdar elm xadimidir.

Firidun Haşımzadə (1935) - fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Azərbaycan MEA-nın həqiqi üzvüdür.

Qara Əhmədov (1928 -2002) - tarix elmləri doktoru, professor, respublikada arxeologiya sahəsində ilk elmlər doktorudur. Azərbaycan MEA-nın müxbir üzvü olmuşdur.

Qəbələ rayonunda 13 nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Hazırda onlardan 2 nəfəri Minarə Abdurəhmanova və Zakir Əhmədov sağdır və Prezident təqaüdü alırlar.